To nie był dobry zbój jak chciałaby legenda

To nie był dobry zbój jak chciałaby legenda

Każdy zna Janosika? Ale czy na pewno? Janosik był Polakiem czy Słowakiem? Szlachetnym zbójnikiem czy grabieżcą? Odpowiada Marcin Kowalczyk z Muzeum Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej

– Janosik to Słowak czy Polak? Przed laty oczarował nas serial „Janosik” z Markiem Perepeczko w roli głównej, w efekcie historyczny Janosik w naszej świadomości utrwalił się jako tatrzański zbójnik. Chyba niesłusznie?

– Juraj, czyli Jerzy Janosik to oczywiście Słowak, który urodził się w 1688 r. w Terchovej, miejscowości położonej w malowniczym górskim terenie Małej Fatry, a dzisiaj znanej z ośrodków turystyczno-wypoczynkowych. Janosik był zbójnikiem, który na Podhale raczej nie zawitał, a jego działalność zbójecka przypada na początek XVIII w., czas w którym zbójnictwo kwitło w całych Karpatach. Janosik działał na terenie dawnej monarchii austro-węgierskiej, w granicach dzisiejszego państwa słowackiego i właściwie serialowy Janosik to jakby inna postać, która jedynie nawiązuje do legendy o tym słynnym zbójniku.

– Ale legenda o tym, że Janosik napadał na bogatych, by obdarzać łupami ubogich, jest prawdą?

– Niestety Janosik nie był „dobrym” zbójnikiem, jak chce tego legenda. Pod jego wodzą grupa grabiła plebanie, kupców i co bogatszych gazdów na Liptowie, a przy tej okazji dopuszczali się rozmaitych okrucieństw i rozbojów. Ze swoim łupem raczej nie mieli zamiaru się z kimkolwiek dzielić. Wydawali pieniądze w karczmach, na przyjęciach, na broń itp. Legenda o dobrym Janosiku jest oczywiście dużo późniejsza. Dlaczego akurat Janosik stał się taką legendą? Może młody wiek ginącego zbójnika spowodował, że ludziom obserwującym egzekucję zrobiło się go żal? Jednocześnie wyobrażali sobie i tworzyli postać, która im pomoże w ich ciężkim życiu, stanie się ich podporą i bohaterem.

– I zginął nieszczęsny Janosik powieszony na haku za żebro?

– Jest zastanawiające, że Janosik, który swój „zbójecki” zawód uprawiał niespełna dwa lata, stał się postacią, o której opowiadano i śpiewano pieśni w całych Karpatach, a jego legenda przetrwała do dzisiaj. A przecież byli słynni harnasie, którym udawało się dłużej utrzymać, umiejący przechytrzyć pościg i wymknąć się z kleszczy pogoni. Istnieją archiwalne dokumenty świadczące o zbójnikach beskidzkich, żywieckich, czy harnasiach działających w okolicy Babiej Góry i Orawy. Jednak los zbójnika był przesądzony. Ginął zazwyczaj tragicznie, najczęściej po okrutnych męczarniach i torturach. Tak samo było z Janosikiem, którego rzeczywiście powieszono na haku wbitym w lewy jego bok w Liptowskim Mikulaszu.

– U nas Janosik jest synonimem pozytywnego zbójnika, takiego Robin Hooda. A na Słowacji?

– W kulturze słowackiej legenda o Janosiku jako postaci pozytywnej nadal jest żywa. W jego rodzinnej miejscowości stoi ogromny pomnik ze stali oraz istnieje muzeum poświęcone tej postaci, a w okresie wakacyjnym co roku organizowany jest festiwal folklorystyczny – Janosikowe dni – na które przybywają tłumy. Historyczna postać Janosika i jego prawdziwa działalność oczywiście na Słowacji jest znana, ale legenda o dobrym zbójniku, co „posli rownać świat” jest bardzo silna nie tylko u nas. Świadczą o tym i bogate pieśni, legendy, opowiadania, cała literatura ludowa oraz liczne filmy fabularne – wspomniany już „Janosik” z Markiem Perepeczko, czy te najstarsze z lat dwudziestych XX w., aż do najnowszego – „Janosik. Prawdziwa historia” Agnieszki Holland i Kasi Adamik.

ROZMAWIAŁA JOLANTA BUGAJSKA

Czytaj w specjalnym polsko-słowackim wydaniu „Dobrego Tygodnika Sądeckiego”:

Rozhovor s MARCINOM KOWALCZYKOM z Oravského múzea Etnografický park v Zubrzycy Górnej v Poľsku

– Bol Jánošík Slovák alebo Poliak? Pred rokmi nás očaril seriál „Jánošík”, v hlavnej úlohe s poľským hercom Markom Perepeczkom, vďaka ktorému sme začali historického Jánošíka vnímať ako tatranského zbojníka. Je to správne?

– Juraj Jánošík bol samozrejme Slovák, ktorý sa narodil v roku 1688 v Terchovej, v malebnom horskom teréne Malej Fatry, ktorá je dnes populárna vďaka turisticko-rekreačným strediskám. Jánošík bol zbojník, ktorý sa v poľskej oblasti nazývanej Podlahe pravdepodobne nikdy neobjavil a jeho zbojnícka činnosť spadá do začiatku 18. storočia, teda do obdobia, kedy zbojníctvo prekvitalo v celých Karpatoch. Jánošík pôsobil na území bývalej Rakúsko-uhorskej monarchie, na území dnešného Slovenska a seriálový Jánošík je, ako keby inou postavou, ktorá len nadväzuje na legendu o slávnom zbojníkovi.

– Ale legenda o tom, že Jánošík bohatým bral a chudobným dával, je pravdivá?

– Bohužiaľ Jánošík nebol „dobrým” zbojníkom, ako by to chcela legenda. Pod jeho vedením skupina prepadávala fary, kupcov a najbohatších gazdov na Liptove, a pri tej príležitosti sa dopúšťala rôznych ukrutností. So svojim lupom sa nemali v úmysle s nikým deliť. Peniaze míňali v krčmách, na oslavách, na zbrane atď. Legenda o dobrom Jánošíkovi pochádza z oveľa neskoršieho obdobia. Prečo sa práve Jánošík stal legendou? Možno mladý vek umierajúceho zbojníka spôsobil, že ľuďom, ktorí popravu sledovali, ho prišlo ľúto? Zároveň si predstavovali a tvorili postavu, ktorá im pomôže v ťažkom živote, stane sa ich podporou a hrdinom.

– A umrel nešťastný Jánošík zavesený na háku za rebro?

– Je zaujímavé, že práve Jánošík, ktorý svoje zbojnícke povolanie vykonával necelé dva roky, sa stal postavou, o ktorej sa rozprávalo a spievali piesne v celých Karpatoch, a jeho legenda žije dodnes. Veď predsa boli iní slávni zbojníci, ktorí sa zbojníčeniu venovali oveľa dlhšie. Existujú archívne dokumenty hovoriace o beskydských, oravských alebo zywieckých zbojníkoch. Ale osud zbojníka bol predom určený. Umrel väčšinou tragicky, po krutom mučení. Rovnako to bolo s Jánošíkom, ktorý bol naozaj v Liptovskom Mikuláši zavesený na hák za rebro na ľavom boku.

– U nás je Jánošík synonymom pozitívneho zbojníka, takého Robina Hooda. Ako je to na Slovensku?

– V slovenskej kultúre je legenda o Jánošíkovi, ako pozitívnej postave, ďalej živá. V jeho rodnej obci stojí obrovský pomník z ocele a existuje aj múzeum venované tejto postave, no a počas prázdniny je organizovaný aj folklórny festival – Jánošíkove dni – na ktorý prichádzajú davy. Historickú postavu Jánošíka a jeho skutočný príbeh na Slovensku poznajú, a legenda o dobrom zbojníkovi je veľmi silná nie len u nás. Dôkazom toho je aj
množstvo piesní, legiend, príbehov, celá ľudová literatúra a mnohé fabulárne filmy, už spomínaný film Jánošík s Markom Perepeczkom, alebo tie najstaršie z dvadsiatych rokov 20. storočia, až po najnovší film – „Jánošík. Pravdivá história” Agnieszki Holland a Kasi Adamik.

JOLANTA BUGAJSKA

Na zdjęciu Marek Perepeczko jako Janosik Fot. /East News/POLFILM

Share on twitter
Share on facebook