Historia, która nie pozwala zapomnieć. Lotniczka z góry Just

Są takie historie, które nie pozwalają o sobie zapomnieć nawet wtedy, kiedy odkładamy je na półkę, myśląc, że postawiono już w nich wszystkie kropki nad „i”. Chronologia domknięta, emocje skatalogowane, aż pewnego dnia, czasem po latach, codzienność zapala nową iskrę i komunikuje: to nie koniec. Taką iskrą jest premiera książki „Lotniczka” Agaty Puścikowskiej, która raz jeszcze każe nam wrócić na górę Just, do czerwca 1939 roku, i ponownie spojrzeć w to samo niebo, w które kiedyś z zachwytem patrzyli Janka i Mietek…

W 2018 r. na łamach „Dobrego Tygodnika Sądeckiego” pisaliśmy o „drodze krzyżowej” Janiny Lewandowskiej, jedynej kobiety zamordowanej w Katyniu. Dziś, dzięki książce, którą wydał „Znak” wspomnienie o Jance przestaje kojarzyć się prawie wyłącznie z martyrologią. Autorka zabiera nas w podróż, podczas której Janina – generalska córka, buntowniczka, kobieta ceniąca wolność bardziej niż konwenanse – znów ma wyrazistą twarz… Znów ma temperament i specyficzny, zadziorny uśmiech na myśl o lataniu.
To właśnie lotnicza pasja połączyła ją z Mieczysławem Lewandowskim. Poznali się na kursach szybowcowych. Mieczysław, doświadczony instruktor, stawał się dla niej powoli, konsekwentnie i czule kimś więcej niż mentorem. Jak czytamy w „Lotniczce”, ich relacja opierała się najpierw na wzajemnym szacunku do swoich kompetencji, później zaś – na tym, co nas wszystkich uskrzydla… Mieczysław nie ograniczał Janki – wspierał ją, gdy zdecydowała się na skoki spadochronowe, choć, jak przyznawał po latach, po prostu się o nią bał.

Mietek, Mieczuś, Mieczysław…

Wszystko, co w tej historii najjaśniejsze, zaczęło się na Sądecczyźnie i miało na imię Mietek, Mieczuś, Mieczysław. „Przedziwne było, że niemal równolegle z wielką ludzką miłością przyszła i miłość otwierająca nowe – dosłownie – przestrzenie (…) miłość do latania. (…) Szybowce były pierwsze (…) A gdy jeździła na kursy i na zawody, w wielu miejscach pojawiał się on. Nie zwrócił specjalnie jej uwagi, przynajmniej na początku. Ot kolega – instruktor szybowcowy (…) Ale on zwrócił uwagę na nią (…) od razu poczuł, że ta, albo żadna (…) Mieczysław Lewandowski, gdy się poznali, miał około 26 lat. I już uważano go za świetnego nie tylko instruktora, ale i szybownika. (…)
– Pani Janino, zapraszamy na kursy do nas (…) Mamy najlepszych instruktorów – szelmowsko mrugnął okiem.
– Och widzę – uśmiechnęła się.
Kiedy poczuła, że jest zakochana? Sama chyba nie byłaby w stanie powiedzieć. Ale gdy pojawiło się uczucie, nic nie było w stanie go powstrzymać.
(…) Szybowce stały się ich wspólnym życiem. Jeśli spotykali się na dłużej, to właśnie na szybowiskach. Szczególnie lubili to w Tęgoborzu pod Nowym Sączem. Dlaczego? Po pierwsze, działała tam znana szkoła szybowcowa, którą i on kończył, a potem szkolił tam kolejnych adeptów latania. Po drugie – niedaleko mieszkała rodzina Lewandowskich. Ojciec Emil, matka Agata, dwie siostry i brat. Czasem do nich wpadali. A Janina czuła się w rodzinnym domu Mieczka jak u siebie. I te widoki: lubiła podgórskie pejzaże, spokój i przyrodę. Lubiła kościółek na Przełęczy św. Justa (…)”
17 czerwca 1939 roku na Górze Just, w drewnianym kościółku Janina Dowbor-Muśnicka i Mieczysław Lewandowski powiedzieli sobie „tak”.
Uroczystość miała lotniczy charakter. Świadkami byli koledzy po fachu: Sz. Niecki oraz Leopold Kwiatkowski, dyrektor szkoły szybowcowej w Tęgoborzu. Ślub błogosławił ksiądz Franciszek Staszałek, tęgoborski proboszcz. Janka do ołtarza poszła w pożyczonej, koronkowej sukni, którą – by nie generować kosztów – udostępniła jej inna młoda mężatka. Do tego beżowe buciki na słupku i skromny welonik. Po ceremonii odbyło się przyjęcie na lotnisku. Zachowało się z niego zdjęcie: grupa uśmiechniętych ludzi w blasku czerwcowego słońca. Nikt z nich nie wiedział, że za niecałe trzy miesiące ten świat przestanie istnieć.

Zaraz po ślubie i skromnym przyjęciu weselnym Janina i Mieczysław mieli dla siebie kilka dni spędzonych w Beskidzie Wyspowym.
Jeden z najbardziej przejmujących momentów tej opowieści to ten, w którym czytelnik wie więcej niż bohaterowie: że czerwiec 1939 roku to zarazem początek wspólnego życia jak i jego finał.
W książce słychać już napięcie ostatnich tygodni pokoju, szum gazetowych nagłówków, uspokajania, pogłosek i przeczuć. I jest jeszcze rozmowa Janiny z Mieczysławem, krótka, ale przejmująca.
Ona mówi: „Mieczku… Gdyby jednak stało się najgorsze, wiesz sam, różnie może być, to pamiętaj, że muszę iść. Muszę. Po to się szkoliłam”.
– Zlituj się dziewczyno. To już żołnierzy – mężczyzn nie ma u nas do walki? – pyta Mietek.
– Każdy ma swój obowiązek. Rolę do odegrania. Ja się do swojej przygotowywałam długo. Może całe życie… – mówi Janina.
W tych kilku zdaniach jest cały jej charakter z odwagą i poczuciem odpowiedzialności. I brak złudzeń.
Żegnając się po swoim ultra-krótkim miodowym miesiącu Janka i Mietek widzieli się po raz ostatni. Tuż przed wojną ona pojechała do Poznania, a on pod Cieszyn – uczyć ludzi latać.
A później wszystko potoczyło się z logiką katastrofy. Wojna przecięła świeżo zawarte małżeństwo jak brzytwa.

32 wiosna

3 września Janka wyszła z poznańskiego mieszkania z myślą: trzeba walczyć. W wywiadzie po premierze książki Agata Puścikowska powiedziała coś ważnego: „Janina nie musiała iść na wojnę, bo najpewniej nie miała w ręku karty mobilizacyjnej, a jednak poszła”.
Niedługo po tym gdy zamknęła za sobą drzwi – te same drzwi otworzył Mieczysław. Miał nadzieję, że zastanie żonę w domu, że ją wyściska, ale znalazł jedynie list od niej…
„Moja Jania” – westchnął patrząc na portret Janki zanim i on poszedł.
W nocy z 30 listopada na 1 grudnia 1939 r. został wywieziony z niemieckiego obozu dla internowanych do Ostrowca Świętokrzyskiego. Uciekł stamtąd. Przedostał się na Sądecczyznę. Tam Leopold Kwiatkowski – przyjaciel i świadek na ślubie Mietka i Janki przygotował ewakuację Mietka przez góry i Słowację na Węgry.
Mieczysław trafił na wojenny szlak przez Francję i Anglię. Zachód dawał cień nadziei.
Janina znalazła się na Wschodzie, gdzie nie było ani bezpieczeństwa, ani odwrotu. Trafiła do obozu w Kozielsku. Tam pozostała modlitwa, ciche trzymanie się życia i próba zachowania godności w świecie, który systemowo odbierał godność.

Nigdy więcej

Dzięki relacjom współwięźniów wiemy, że mimo nieludzkich warunków, starała się wnosić do obozowej codzienności odrobinę normalności: śpiewała, uczestniczyła w potajemnych nabożeństwach, była dla współwięźniów symbolem domu. Została zamordowana w dniu swoich 32. urodzin, 22 kwietnia 1940 r.
Historia Janki nie skończyła się jednak w katyńskim dole. W 2018 r. opisaliśmy niesamowitą drogę jej szczątków. Podczas ekshumacji w 1943 r. Niemcy wydobyli jej czaszkę, która trafiła do Wrocławia, do rąk profesora Bolesława Popielskiego. Profesor, ryzykując życie w czasach stalinizmu, ukrył ją w szafie swojego gabinetu. Przetrwała tam kilkadziesiąt lat jako tajemnica przekazywana zaufanym współpracownikom.
Dopiero w 2005 r., dzięki badaniom genetycznym i determinacji historyków, potwierdzono tożsamość Janki. Jej szczątki spoczęły w rodzinnym grobowcu w Lusowie, obok ojca i siostry Agnieszki, zamordowanej przez Niemców w Palmirach.

A Mieczysław?
Książka dopowiada gorzki epilog. Po wojnie długo nie wiedział, co naprawdę stało się z Janiną. Kiedy był już całkowicie pewny, że Janina nie żyje, ożenił się ponownie. O swojej przeszłości opowiedział dzieciom dopiero po śmierci drugiej żony. Zmarł w Wielkiej Brytanii 24 listopada 1997 r.
Ta historia wciąż wraca pod Just. Może dlatego, bo tutaj, zanim Jankę zabrała wojna, zdążyła być po prostu szczęśliwa.
Sądecczyzna zachowała kawałek jej światła.