Na osiedlu Kaduk, czyli w dawnej wsi Dąbrówka Niemiecka, jest zapomniane miejsce. Jego historia nie jest powszechnie znana. To cmentarz ewangelicki – skryty za drzewami oraz za szczelnie zamkniętą bramą. Od dawna nie odbywają się tutaj pochówki. Postanowiliśmy odwiedzić nekropolię i poszukać informacji o niej.
Spacer po cmentarzu po zachodzie słońca sprawia, że miejsce to jest zupełnie inne w odbiorze. Bardziej tajemnicze. Jeśli dodamy do tego wiek nagrobków i stopień ich zniszczeni – robi się mrocznie. Położenie cmentarza – przy ulicy Orkana, w otoczeniu drzew i zarośli sprawia, że robi wrażenie jeszcze bardziej tajemniczego. Przy bramie znajduje się duża tablica informacyjna w trzech językach: polskim, niemieckim i angielskim.
„Cmentarz ewangelicki jest jedną z najstarszych nowosądeckich nekropolii. Pierwsze pochówki odbyły się tutaj pod koniec XIX wieku. Spoczywa na nim wiele osób zasłużonych dla naszego miasta, którym potomni zawdzięczają rozwój kultury, oświaty i gospodarki. Zachowane groby stanowią świadectwo wielowiekowej obecności Ewangelików w dawnej wsi Dąbrówka Niemiecka. Wywodzili się oni z osadników józefińskich. Na Sądecczyźnie utworzono dwie parafie ewangelickie w Stadłach (1786) i Nowym Sączu (1802). W 1923 roku wieś Dąbrówka została przyłączona do Nowego Sącza, ale cmentarz nadal służył lokalnej społeczności ewangelickiej. Ostatni pochówek na nekropolii odbył się w 1945 roku” – dowiadujemy się z tekstu zamieszczonego przy bramie do nekropolii.
Zwróciliśmy się do dr Łukasza Połomskiego z prośbą, aby opowiedział o historii tego tajemniczego miejsca. – Aby przytoczyć nieco sytuację sprzed naprawdę wielu lat, trzeba zaznaczyć, że od końca XVIII wieku miasto i podsądeckie wsie, były zasiedlane przez ludność niemiecką. Często właśnie protestancką. Jeden cmentarz ewangelicki istniał w Stadłach, ale mieszkańcy Dąbrówki postanowili założyć własną, bardziej lokalną nekropolię. W XX wieku chowano tam nie tylko mieszkańców okolicy, ale również innych zakątków i okolic Nowego Sącza. W okresie II wojny światowej, na tym cmentarzu dokonano propagandowego nazistowskiego pochówku niemieckich kolaborantów, których na początku września 1939 roku rozstrzelali Polacy. Po zakończeniu wojny, wielu niemieckich potomków wyjechało, a cmentarz popadał w zapomnienie. Warto zaznaczyć, że był on wielokrotnie dewastowany – powiedział historyk.
W 2017 roku, czyli w 500-lecie Reformacji, dzięki staraniom Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Nowym Sączu i Sądeckiego Sztetlu, teren cmentarza został ogrodzony oraz zabezpieczony .
Ciekawą lekturę udało nam się znaleźć w Roczniku Sądeckim, a konkretniej tom LXVIII z 2020 roku. Szerzej nieznaną informację opisał historyk Włodzimierz Waląg, który zatytułował swój artykuł: “Dąbrówka Niemiecka. Samorząd i życie społeczne”.
– Cmentarz ewangelicki został założony przez Jana Deckerta starszego. Napisy na zachowanych nagrobkach wskazują, że powstanie tego cmentarza miało miejsce przed rokiem 1900. Utworzenie i funkcjonowanie cmentarza to jeden z zarzutów przy odwołaniu Jana Deckerta z funkcji naczelnika, gdyż wydawał na ten cel pieniądze rady gminy bez jej zgody i jednocześnie nie poczynił starań o jakiekolwiek uzgodnienia administracyjne. Rada Gminy w dniu 27 października 1906 roku zdecydowała się przekazać (lub odsprzedać) cmentarz Gminie Ewangelickiej. Ostatecznie 12 marca 1910 sprawa została uregulowana, co znalazło odzwierciedlenie w zapisach wykazów hipotecznych – czytamy w opracowaniu.
Przez wiele lat po wojnie cmentarz był niezabezpieczony. Brakowało nad nim stałej opieki, a otwarty teren sprzyjał kolejnym aktom wandalizmu. Stąd też widoczne zniszczenia mogił, znikanie historycznych nagrobków i utrata wielu dowodów historii tej okolicy. Dzisiaj na ogół miejsce to jest zamknięte, a właściwie jedyną okazją, aby tam zajrzeć jest dzień 1 listopada.
Czytaj także: Minęło sto lat od śmierci człowieka, który zbudował nam Stare Miasto
