„Złota wolność” Kossak-Szczuckiej, czyli errata do (o)powieści o Sądecczyźnie

Zofia Kossak-Szczucka chciała być Sienkiewiczem w spódnicy, ale jej liczne, melodramatyczne powieści o tematyce historycznej, m.in. o czasach niemal współczesnych akcji „Trylogii”, bo też dziejące się w XVII w., są tuzinkowe i dziś zapomniane. Zapomniane do tego stopnia, że nawet kinematografia, zawsze łapczywa na materiał do scenariuszy, żadnej nie zekranizowała. I to raczej nie z uwagi na duże koszty filmów kostiumowych, ale zapewne głównie dlatego, że to powieści nie porywające fabułą. Ale i tak napiszemy o jednej z nich, ponieważ głównymi jej bohaterami są ludzie z Sądecczyzny, a i na Ziemi Sądeckiej rozgrywa się część akcji.

Chodzi o „Złotą wolność”, powieść wydaną w 1928 r., a traktującą o wojnach, jakie na początku XVII w. Rzeczpospolita Obojga Narodów toczyła ze Szwecją i Rosją. O ile te pierwsze zmagania miały charakter obronny, to te drugie, cały ich cykl o nazwie Dymitriady, polegały na polskich interwencjach w Rosji na rzecz Dymitrów Samozwańców, kolejnych uzurpatorów pojawiających się jak Wańka-wstańka i zwanych Łże-Dymitrami, bo cynicznie podających się za cudem ocalałego syna prawowitego cara.

Pludry z lampasami

Bohaterami „Złotej wolności” są bracia Pielszowie z Czarnego Potoku, nie tego koło Krynicy, lecz wsi obok Łącka. Walczą w imponujących triumfach oręża polskiego pod Kircholmem w 1605 r. i Kłuszynem w 1610, w latach 1610-12 okupują Moskwę oraz mają do czynienia ze wybitnymi hetmanami Janem Karolem Chodkiewiczem i Stanisławem Żółkiewskim.

Szlachecka rodzina o tym nazwisku nie jest wymysłem Kossak-Szczuckiej, gdyż źródła historyczne faktycznie potwierdzają jej istnienie właśnie w Czarnym Potoku od mniej więcej połowy XVI w. Owi Pielszowie (Pieleszowie) herbu Nabra (niemal identycznego z barwami klubowymi Juventusu Turyn) byli także właścicielami pobliskich Jadamwoli, Owieczki, Rogów, Świdnika i Zagórowa (obecnie przysiółek Stroniów).

Ponadto skądinąd wiadomo, że za zasługi w XVII-wiecznych wojnach ze Szwedami król Jan II Kazimierz Waza nadał włościanom m.in. z Czarnego Potoku prawo noszenia zdobycznych ubrań oficerów szwedzkich. Z nich wywodzą się tamtejsze tradycyjne stroje ludowe męskie, a zwłaszcza kaftany i tzw. błękicia, czyli spodnie z lampasami w typie pludrów.

Zanim powieściowi bracia Pielszowie wyruszą na wojny, akcja „Złotej wolności” toczy się właśnie w Czarnym Potoku, pobliskiej Olszance i Nowym Sączu. Wspomniane są również liczne miejscowości Sądecczyzny: Stary Sącz, Chruślice (obecnie dzielnica Nowego Sącza, w książce występują pod archaiczną nazwą Chroślice), Rojówka (obecnie Skrzętla-Rojówka), Bobowa (raz w przekręconej wersji Bobrowa), Tropie, Wielogłowy, Łososina, Krużlowa, Nawojowa, Męcina, Przyszowa, Tęgoborze, Podegrodzie, Rogi, Biecz, Wrocimirowa (obecnie przysiółek Bilska), Tymbark (jeszcze jako Tymbork) i Limanowa oraz góry Modyń, Ostra, Litacz, Facimiech i Trzy Korony, a także rzeki Dunajec i Poprad, zaś jedną z epizodycznych postaci jest sądecki alchemik i medyk Michał Sędziwój z Łukowicy, syn Katarzyny z domu Pielsz z Rogów, a więc zapewne krewniaczki głównych bohaterów powieści.

Wiadomo, że autorka, pisząc „Złotą wolność”, korzystała z opracowań XIX-wiecznego historyka Szczęsnego Morawskiego, który prawie pół wieku mieszkał na Sądecczyźnie (Kamionka Wielka, Stary Sącz, Stronie, Świdnik i Nowy Sącz); jezuity Jana Sygańskiego, autora m.in. „Historyi Nowego Sącza” z początku XX w.; ponadto diariuszy urodzonego w Grybowie mieszczanina sądeckiego i właściciela Żeleźnikowej – Jerzego Tymowskiego, który był XVII-wiecznym multimilionerem, odpowiednikiem współczesnych nam Florków, Korali czy Wiśniowskich.

Trup ściele się gęsto

Dlaczego Kossak-Szczucka uczyniła bohaterami powieści właśnie Pielszów z Czarnego Potoku? W 1927 r. przebywała na Sądecczyźnie, odwiedziła m.in. tę podłącką wieś i zapewne zwiedziała się o jej dziejach (…)